Czym się różni sterylizacja od kastracji u zwierząt domowych

W gabinecie weterynaryjnym często pada pytanie: „Czy to będzie sterylizacja, czy kastracja?”. Dla wielu opiekunów różnica jest niejasna, a od tej decyzji zależy zdrowie i zachowanie zwierzęcia na lata. Dobra wiadomość jest taka, że po zrozumieniu kilku prostych zasad wybór staje się dużo łatwiejszy. Świadoma decyzja między sterylizacją a kastracją to realny wpływ na długość życia, ryzyko nowotworów i komfort codziennego funkcjonowania psa lub kota. Warto więc uporządkować pojęcia, zamiast opierać się na obiegowych opiniach z forów czy „dobrych radach” znajomych.

Czym się różni sterylizacja od kastracji – definicje bez zamieszania

W języku potocznym słowo „sterylizacja” często używane jest na wszystko, co „pozbawia płodności”. Medycznie wygląda to inaczej i tu zaczyna się zamieszanie.

Kastracja to zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu gonad (narządów produkujących komórki rozrodcze i hormony płciowe):

u samców – usunięcie jąder,
u samic – usunięcie jajników (czasem razem z macicą – owariohisterektomia).

Sterylizacja w ścisłym znaczeniu medycznym to zabieg, który uniemożliwia rozmnażanie, ale zostawia gonady. Czyli zwierzę nie może mieć potomstwa, ale nadal produkuje hormony płciowe. Najczęściej polega to na podwiązaniu lub przecięciu jajowodów u samic albo nasieniowodów u samców.

W praktyce weterynaryjnej u psów i kotów zdecydowanie częściej wykonuje się kastrację, bo oprócz braku płodności daje też korzyści zdrowotne i wpływa na zachowanie. „Sterylizacja” bywa potocznie używana jako nazwa każdej operacji „na niepłodność”, ale fachowo to nie to samo.

Kastracja i sterylizacja u samców – co się naprawdę zmienia

U psów i kocurów najczęściej wykonywanym zabiegiem jest kastracja chirurgiczna, czyli usunięcie jąder. To niewielki zabieg w porównaniu z operacją u samic, zwykle z krótszą rekonwalescencją.

Samiec po kastracji – zachowanie i zdrowie

Po kastracji u samców spada poziom testosteronu. W praktyce przekłada się to zazwyczaj na:

zmniejszenie popędu płciowego – mniej prób ucieczek w poszukiwaniu suki/kotki w cieczce, mniej „ucieczek za ogrodzenie”,
spadek intensywności zachowań terytorialnych – rzadsze znaczenie moczem w domu (szczególnie u kotów),
często zmniejszenie agresji związanej z rywalizacją o partnerkę czy terytorium.

Nie oznacza to „zmiany charakteru” w sensie całkowitej odmiany zwierzęcia. Temperament, lękliwość czy żywiołowość w dużej mierze wynikają z genów i wychowania, nie tylko z hormonów.

Od strony zdrowotnej kastracja samców:

praktycznie eliminuje ryzyko nowotworów jąder,
znacząco zmniejsza ryzyko przerostu prostaty oraz części chorób gruczołu krokowego u psów,
u kotów ogranicza walki z innymi samcami, a więc i ryzyko ran, ropni oraz zakażeń (np. FIV u kotów wolnożyjących).

Sterylizacja samców rozumiana jako podwiązanie nasieniowodów jest u zwierząt domowych praktycznie niespotykana. Samiec nadal czułby popęd płciowy, wykazywałby te same zachowania związane z hormonami, a różnica dotyczyłaby tylko braku potomstwa. Z tego powodu weterynarze wybierają kastrację.

Kastracja i sterylizacja u samic – najwięcej nieporozumień

U suk i kotek różnice między sterylizacją a kastracją mają jeszcze większe znaczenie, bo wpływają na ryzyko poważnych chorób, w tym nowotworów.

Samica po kastracji – co daje usunięcie jajników (z macicą lub bez)

Najczęściej wykonywanym zabiegiem u samic jest usunięcie jajników (owariektomia) lub usunięcie jajników z macicą (owariohisterektomia). W obu przypadkach samica:

nie ma cieczek (ruj),
nie produkuje estrogenów i progesteronu,
nie może zajść w ciążę.

Najważniejsze korzyści zdrowotne kastracji u samic:

ogromne zmniejszenie ryzyka ropomacicza (zagrażającego życiu stanu zapalnego macicy),
znaczne obniżenie ryzyka nowotworów gruczołu mlekowego – szczególnie, jeśli zabieg wykonany jest przed pierwszą lub drugą cieczką,
brak ciąż urojonych, które potrafią bardzo obciążyć psychikę i organizm suki lub kotki.

Od strony zachowania znika okresowa nerwowość, ucieczki, wokalizacja (zwłaszcza u kotek w rui), zmiany apetytu związane z cyklem płciowym.

Sterylizacja samic – dlaczego rzadko się ją stosuje

Sterylizacja w ścisłym sensie, czyli podwiązanie jajowodów przy pozostawieniu jajników, powoduje tylko jedno: brak możliwości zajścia w ciążę. Wszystkie „atrakcje” związane z hormonami zostają.

Samica po sterylizacji w takim znaczeniu nadal:

ma regularne cieczki (ruje),
jest atrakcyjna dla samców,
może mieć ciąże urojone,
nadal jest narażona na ropomacicze i w dużej mierze na nowotwory gruczołu mlekowego.

U suk i kotek typowa „sterylizacja”, oferowana w gabinetach, to w rzeczywistości kastracja – usunięcie jajników (często z macicą). Określenie „sterylizacja” przyjęło się w języku potocznym, zwłaszcza wobec samic, ale zabieg jest kastracją z punktu widzenia medycyny.

Skutki zdrowotne – dlaczego kastracja to nie „fanaberia”

Decyzja o kastracji często bywa odkładana z powodu mitów lub obaw przed operacją. Tymczasem efekty zdrowotne są dobrze udokumentowane.

U samic (szczególnie psów):

ryzyko ropomacicza po kastracji spada praktycznie do zera,
ryzyko nowotworów gruczołu mlekowego jest tym mniejsze, im wcześniej wykonany zabieg (największa różnica przed pierwszą cieczką),
zmniejsza się ryzyko niektórych guzów hormonozależnych (np. części guzów jajników).

U samców:

spada ryzyko nowotworów jąder do zera,
zmniejsza się ryzyko przerostu prostaty i części stanów zapalnych gruczołu krokowego,
u kotów znacząco maleje ryzyko obrażeń i zakażeń związanych z walkami terytorialnymi.

Warto jednak pamiętać, że kastracja to nie „magiczna tarcza” na wszystkie choroby. Pojawiają się również potencjalne minusy, o których trzeba mówić otwarcie.

Potencjalne minusy – o czym trzeba wiedzieć przed zabiegiem

Po kastracji:

spada zapotrzebowanie energetyczne – zwierzę łatwiej tyje, jeśli żywienie i aktywność nie zostaną dostosowane,
u części suk może pojawić się nietrzymanie moczu (szczególnie u dużych ras, częściej po wczesnej kastracji),
u niektórych ras (np. labradory, golden retrievery) rozważa się wpływ wczesnej kastracji na stawy, co wymaga indywidualnego podejścia do wieku zabiegu.

Dlatego decyzję najlepiej podejmować z lekarzem weterynarii, który zna konkretną rasę, wiek, stan zdrowia i styl życia danego psa czy kota.

Wpływ na zachowanie – co jest mitem, a co się faktycznie zmienia

Różnica między sterylizacją a kastracją dotyczy też oczekiwań opiekunów wobec zachowania zwierzęcia. Część z nich jest realistyczna, ale część to mit, którym straszy się (albo kusi) w internecie.

Po kastracji zazwyczaj:

spada zachowanie związane wprost z hormonami płciowymi (ucieczki do partnerów, wokalizacja w rui, znaczenie moczem u kocurów),
zmniejsza się rywalizacja samców o samice i terytorium,
zwierzę bywa trochę spokojniejsze, mniej „nakręcone” bodźcami płciowymi.

Nie zmienia się natomiast:

silna lękliwość wynikająca z braków socjalizacji,
agresja ze strachu, bólu czy frustracji,
zachowania wynikające z braku wychowania, nudy, braku ruchu.

Kastracja potrafi pomóc przy problemach behawioralnych związanych z płcią i hormonami, ale nie zastąpi wychowania, socjalizacji i pracy z behawiorystą. Jako „jedyny sposób na agresję” zwykle rozczarowuje.

Kiedy rozważyć sterylizację, a kiedy kastrację?

U psów i kotów domowych rozważany jest praktycznie zawsze zabieg kastracji. Sterylizacja w ścisłym sensie (podwiązanie dróg rodnych bez usunięcia gonad) ma sens w bardzo wąskich przypadkach, częściej u ludzi niż u zwierząt.

Najczęściej kastrację poleca się, gdy:

nie planuje się odpowiedzialnej hodowli (z przemyślanym doborem rodziców, badaniami, nadzorem związku kynologicznego/felinologicznego),
zwierzę ma silne problemy behawioralne związane z popędem płciowym,
występują już choroby hormonozależne (np. przerost prostaty, ropomacicze),
zwierzę żyje w mieście, w bloku, gdzie ucieczki na „miłosne wędrówki” są realnym zagrożeniem.

Warto rozróżnić też dwie sytuacje:

kastracja profilaktyczna – u młodych, zdrowych osobników, aby zapobiegać chorobom i nieplanowanemu rozmnażaniu,
kastracja lecznicza – wykonywana, gdy choroba już wystąpiła (np. ropomacicze, nowotwór jąder).

W kontekście wieku zabiegu decyzja powinna być indywidualna i zależeć od:

gatunku (pies vs kot),
rasy (różnice w rozwoju kośćca),
masy ciała docelowej,
warunków życia (zwierzę wychodzące vs niewychodzące).

Jak wygląda zabieg i rekonwalescencja – czego się realistycznie spodziewać

Zabieg kastracji i sterylizacji wykonywany jest w znieczuleniu ogólnym. W dobrze wyposażonym gabinecie poprzedza go badanie kliniczne, często podstawowe badania krwi, a u starszych zwierząt również diagnostyka serca.

Przebieg w skrócie:

Przyjęcie na czczo, badanie, kwalifikacja do znieczulenia.
Znieczulenie ogólne, podłączenie monitoringu (oddech, tętno, saturacja).
Chirurgiczne usunięcie jajników/jąder (ewentualnie wraz z macicą u samic).
Zaszycie powłok, zabezpieczenie rany.
Wybudzenie i kilkugodzinna obserwacja po zabiegu.

Rekonwalescencja po zabiegu zazwyczaj trwa:

u samców: około 7–10 dni,
u samic: około 10–14 dni, ze względu na większą operację jamy brzusznej.

Przez ten czas stosuje się kołnierz ochronny lub specjalne ubranko, ogranicza skakanie i intensywny ruch, podaje zalecone leki przeciwbólowe i – w razie potrzeby – antybiotyk.

Po wygojeniu rany warto szybko przejść na dietę dla zwierząt po sterylizacji/kastracji albo odpowiednio zmniejszyć porcje, a do tego zadbać o ruch. To realna różnica między zwierzęciem, które po kastracji tyje, a takim, które trzyma dobrą formę przez lata.